رمضانعلی اسماعیل زاده متین آبادی
برف و باران نمی بارد-داستان کوتاه

آخرین مطالب



نقدی بر رمان «اگر شبی از شب های زمستان مسافری» بر اساس اندیشه لیوتار   1395/7/3

کتاب یکتایی که کل را شامل شود، فقط کتاب مقدس است که کمال کلام در آن آشکار است. اما فکر نمی‌کنم که کمال بتواند در زبان بیاید. مورد سوال برای من آن چیزی است که بیرون مانده، نا‌نوشته، به نوشته در نیامدنی. برای من راه دیگری نمانده مگر نوشتن تمام کتاب‌ها، نوشتن کتاب تمام نویسندگان ممکن.





 

 
آرش اقبال
مقدمه:
واژه‌ی پسا‌مدرن به محض آن‌که جاری می‌شود،  چه در مباحث فلسفی و چه در قالب یک اثر هنری،  مخاطب را آماده می‌سازد که در ابهامی رفع نشدنی، خود را گرفتار ببیند. «ژان فرانسوآ لیوتار» با قدرت فکری خود توانست امر تعریف‌ناپذیر را تعریف‌پذیر کند.  او با بررسی جامعه‌ی معاصر که از آن با عنوان پسامدرن یاد می‌کند، ویژگی‌های این جامعه را تبیین کرد و در کتاب معروف خود _«وضعیت پسامدرن»_ همانند یک اثر هنری در صدد تبیین امر «نمایش‌ناپذیر» برآمد.
ویژگی‌هایی که لیوتار در خصوص جامعه پسا صنعتی ذکر می‌کند را می‌توان در کلیه‌ی نهاد‌های جامعه مشاهده کرد.  ویژگی‌هایی که به اصطلاح لیوتار،  می‌توان آن‌ها را زیر واژه‌ی «وارفتگی» گرد هم آورد. ابهام و سرگشتگی هنگام مواجه شدن با هر پدیده پسامدرن،  انسان را دچار حیرت می‌کند،  حیرتی که ایتالو کالوینو در رمان «اگر شبی از شب‌های زمستان مسافری» مخاطب خود را به آن مبتلا می‌کند،  مصداق بارز ابهام پسامدرن است.
«کتاب یکتایی که کل را شامل شود، فقط کتاب مقدس است که کمال کلام در آن آشکار است. اما فکر نمی‌کنم که کمال بتواند در زبان بیاید.  مورد سوال برای من آن چیزی است که بیرون مانده، نا‌نوشته،  به نوشته در نیامدنی. برای من راه دیگری نمانده مگر نوشتن تمام کتاب‌ها،  نوشتن کتاب تمام نویسندگان ممکن. «(ایتالو کالوینو، صفحه222) این جملات در واقع مانیفست کالوینو در خصوص فرم نوشتار است و طرحی که با آن داستان گیج‌کننده‌ی خود_اگر شبی از شب‌های زمستان مسافری_ را به نگارش در آورد. مانیفست کالوینو که در تار و پود داستان تنیده شده،  روایت او را از خصوصیاتی برخوردار کرده است که با اندیشه‌های ژان فرانسوآ لیوتار در مورد آن‌چه که «پسامدرن» می‌نامد، هم‌خوانی دارد.
لیوتار در کتاب معروف‌اش_وضعیت پسامدرن_ به این امر می‌پردازد که در دنیای معاصر که آن را به عنوان «پسامدرن» یاد می‌کند،  فرا‌روایت‌ها فرو پاشیده‌اند. در دوران مدرنیته دو فرا‌روایت مهم حکمرانی می‌کرد: فراروایت نظری و فرا‌روایت آزادی.  این هر دو کلیه علوم را در راستای یک هدف واحد گرد هم می‌آوردند و آینده‌ای را ترسیم می‌کردند که علوم  بتوانند آن را محقق کنند.  سمبل کلان روایت نظری را می‌توان در این اندیشه هگل نشان داد که زندگی انسان یا »روح» در مسیر تاریخ،  از طریق افزایش دانش پیشرفت کرده و به خود‌شناسی می‌رسد.  بنابراین کلیه دانش‌ها در یک نظام فلسفی گرد هم می‌آیند.  تمام گزاره‌ها و روایت‌ها بر این اساس، اعتبار خود را از کلان روایتی اخذ می‌کنند که هدف‌شان را شکل می‌دهد.  در کلان روایت آزادی،  دانش از آن جهت از اعتبار برخوردار است که می‌تواند منجر به آزادی انسان شود. لیوتار اعتقاد دارد که فراروایت آزادی با انقلاب فرانسه شکل گرفت که آموزش همگانی به عنوان مبنایی برای آزادی همه انسان‌ها در نظر گرفته می‌شد.  بنابراین تمام نهاد‌های اجتماعی اعم از سیاسی، آموزشی،  علمی و غیره مسیر خود را بر این اساس سامان می‌دادند و می‌توان گفت در کنار یکدیگر هدف واحدی را دنبال می‌کردند که همان دانش مطلق یا آزادی همگانی بود. (وضعیت پست مدرن، صفحه 55)
در نیمه دوم قرن بیستم،  تحولاتی در حیطه دانش روی داد که بر طبق آن،  دانش‌های موجود در جامعه هدف واحدی را دنبال نمی‌کنند؛ بلکه دانش در جامعه پسا صنعتی صرفا به عنوان یک کالا خرید و فروش می‌شود و به صورت جزیره‌های پراکنده و گسسته از هم در کنار یکدیگر حضور دارند. «در جامعه و فرهنگ معاصر_جامعه پسا صنعتی، فرهنگ پسامدرن_مسئله مشروعیت دانش از جنبه دیگری مطرح می‌شود. روایت کلان اعتبارش را از دست داده. چه روایت نظری باشد و چه روایت رهایی‌بخش. «(ژان فرانسوآ لیوتار، صفحه46) دانش در این دوره،  صرفا به لحاظ کارآیی و سودمندی اش از اعتبار برخوردار است؛ نه به دلیل تبعیت از یک فرا‌روایت انسجام دهنده. گسستگی بین دانش‌ها به گونه‌ای است که لیوتار می‌گوید: «پروژه مدرنیته. . . کنار گذاشته یا فراموش نشده،  بلکه از بین رفته،  نابود شده است. «(ژان فرانسوآ لیوتار، صفحه 46)
گسستگی و از هم پاشیدگی یا به تعبیر لیوتار، «وارفتگی» را می‌توان به طور واضح در رمان کالوینو مشاهده کرد. داستانی که از دوازده فصل مختلف تشکیل شده که هر کدام بطور جداگانه داستانی نا تمام را روایت می‌کنند. بر اساس مانیفستی که از کالوینو ذکر شد،  او در نظر دارد که تمام کتب‌ها را در یک کتاب جمع کند!؛ همین امر سبب شده که مخاطب با یک روایت منسجم مواجه نشود؛ بلکه مسیر روایت یک داستان مدام گسسته می‌شود و هر کدام از داستان‌ها به صورت ناتمام رها می‌شوند.  در داستان‌های کلاسیک، مخاطب با روایتی کاملا مشخص و منسجم از رویدادی مواجه بود که تا انتهای داستان،  کلیه گزاره‌ها و روایت‌ها با حفظ نظم و هدفی مشخص،  آن رویداد را گزارش می‌کردند.  حال آن‌که روایت‌های مختلف داستان کالوینو،  هدف واحدی را دنبال نمی‌کنند.  به تعبیری،  فراروایتی حاکم نیست که این روایت‌های گسسته از هم را در مسیر واحدی،  گرد هم آورد.
لیوتار اعتقاد دارد که روایت‌های مختلفی در جامعه جریان دارد که هریک قواعد خاص خود را دارد و نکته آن‌که این قواعد،  ذاتی یک گفتمان به حساب نمی‌آیند بلکه در جوامع مختلف و بر اساس قرارداد‌های متفاوت، با گفتمان‌های مختلف سیاسی،  روان شناسی،  زیست شناسی،  هنری و غیره مواجهیم.  نتیجه‌ای که بر این اساس گرفته می‌شود،  نبود یک حقیقت فراتاریخی در خصوص گفتمان‌هاست. (وضعیت پسامدرن، صفحه72) در نتیجه حقیقت امری واحد تلقی نمی‌شود؛ بلکه حقیقت متکثر است.  بنابراین با توجه به نبود یک فراروایت هویت بخش به گفتمان‌های گوناگون در جامعه،  هویت افراد نیز از انسجام واحدی برخوردار نیست.  هویت‌ها با قرار گرفتن در معرض چنین حیطه‌ی گسترده و گسسته بدون نظم و انسجام، فرو می‌پاشند. «به نظر می‌رسد خود سوژه اجتماعی در پراکنش بازی‌های زبانی محو می‌شود.  پیوند اجتماعی امری زبانی است اما با رشته ای واحد در هم بافته نشده است. پیوند اجتماعی بافته‌ای است که با در هم تنیده شدن دست کم دو نوع(و در واقع تعدادی نا معلوم)بازی زبانی که از قواعد متفاوتی پیروی می‌کنند،  شکل گرفته است. در داستان کالوینو،  داستان‌های مختلف با قواعد روایی و محتوای متفاوت جای یکدیگر را می‌گیرند.  شخصیت‌های واحدی وجود ندارد و حتی فروپاشی هویت‌ها به این گونه به نمایش گذاشته شده است که شخصیت‌هایی که در یک داستان حضور دارند،  در داستانی دیگر و با نامی ‌متفاوت ظاهر می‌شوند به گونه ای که نمی‌توان آنها را از یکدیگر تشخیص داد. هویت آن‌ها در هم تنیده شده و از این رهگذر ویران شده است.
مسئله دیگری که این داستان را می‌توان بر اساس آن در طبقه پسامدرن رده بندی کرد،  دسته بندی‌ای است که لیوتار در خصوص «واقع گرایی»،  «مدرنیسم»و «پسامدرنیسم»ارائه می‌دهد. هنر واقع‌گرایانه،  هنری است که جهان پیرامون را به همان شیوه‌ای که انسان‌ها دریافت می‌کنند،  روایت می‌کند و در باورهای مخاطب‌شان هیچ‌گونه تغییری ایجاد نمی‌کند.  اما هنر مدرن و پسامدرن باورهای رایج را به پرسش می‌گیرند و در مقابل قواعد حاکم و تثبیت شده، موضع خود را اعلام می‌کنند.  از نکات کلیدی در مورد ویژگی هنر مدرن و پسامدرن این است که می‌خواهند چیزی را نمایش دهند که نمایش‌ناپذیر است. در واقع تلاش دارند که امر نمایش‌ناپذیر را نمایش‌پذیر کنند. در عین حال این دو با یکدیگر متفاوت هستند. لیوتار در مقاله «پاسخ به پرسش: پسامدرن چیست؟»، هنر مدرن را چنین تعریف می‌کند: «هنری که تکنیک ساده‌اش را به تعبیر دیدرو به این اختصاص می‌دهد که چیزی نمایش‌ناپذیر وجود دارد.  یعنی نشان دهد چیزی هست که می‌توان آن را تصور کرد؛ اما نه می‌توان آن را دید نه می‌توان نشان داد. مسئله مطرح در نقاشی مدرن همین است. «(ژان فرانسوآ لیوتار، صفحه69) نکته‌ای که در خصوص هنر مدرن وجود دارد این است که روایت از طرحی منسجم برخوردار است و همین امر تفاوت آن را با هنر پسامدرن رقم می‌زند.  در خصوص هنر پسامدرن لیوتار چنین می‌گوید: «پسامدرن آن چیزی است که . . . امر نمایش‌ناپذیر را در خود نمایش‌گری ظاهر می‌کند. از ایجاد آرامش ناشی از شکل‌های صحیح و معقول. . . دوری می‌کند و به جست‌وجوی امور نمایش‌پذیر جدید بر می‌آید نه برای این‌که از آن‌ها لذت ببرد، برای این‌که به طریق بهتری این احساس را ایجاد کند که چیزی نمایش‌ناپذیر وجود دارد. «(ژان فرانسوآلیوتار،  صفحه 74) بنابراین هنر پست‌مدرن نه تنها از نظر محتوا ابهام برانگیز است بلکه این نمایش‌ناپذیری را بر اساس فرم خود به تصویر می‌کشد. نکته‌ای که رمان کالوینو را در حیطه پسامدرن طبقه‌بندی می‌کند نیز همین است. کالوینو داستانی را روایت  می‌کند که از لحاظ فرم،  قواعد تثبیت شده گذشته را ویران می‌کند و در نهایت پس از روایت داستان‌های مختلف،  مخاطب نمی‌داند که داستان کالوینو کدام داستان است. داستان اصلی کالوینو گم شده است و مخاطب که خود یکی از شخصیت‌های داستان است،  در جست‌وجوی امری «نمایش‌ناپذیر» که همان داستان‌های ناتمام است،  بر می‌آید.  بنابراین رمان کالوینو از ساختاری برخوردار است که تمام عیار در برابر تفکرات حاکم در خصوص روایت داستان می‌ایستد و این کار را هم با محتوا انجام می‌دهد و هم از طریق فرم.  ابهام در فرم روایت را می‌توان در تکنیک‌هایی که کالوینو به خدمت گرفته است نیز مشاهده کرد.  به عنوان مثال،  کالوینو خودش در قالب «نویسنده» مسیر روایت را قطع می‌کند و با «مخاطب» که از شخصیت‌های داستان است و«تو» خطاب می‌شود،  گفت‌وگو می‌کند.  خواننده کتاب دچار یک ابهام می‌گردد که آیا شخصیت «تو» خود خواننده است یا شخصیتی در داستان.؟ یا کالوینو به عنوان نویسنده با او صحبت می‌کند و یا با شخصیتی بنام «تو» در داستان؟.  شکل روایت این رمان آنچنان پیچیده و درهمتنیده است که نه تنها مخاطب را در حیرت فرو می‌برد؛ بلکه او را در سرگیجه‌ای که ناشی از ابهام است،  رها می‌کند.  همه این موارد در کنار هم داستان کالوینو را از ویژگی‌هایی برخوردار کرده است که لیوتار از هنر پسامدرن انتظار دارد.  هنری که مدام خواننده‌اش را و هم‌چنین شیوه ادراک او از جهان پیرامونش را دگرگون می‌کند و پیوسته نظرگاه جدیدی از جهان را در پیش چشم می‌آورد.  این همان خصلتی است که لیوتار از آن به عنوان «رخداد» یاد می‌کند. «هنرمند یا نویسنده پسامدرن. . . زیر سلطه قواعد از پیش مقرر نیست. . . . بنابراین هنرمند یا نویسنده بدون قاعده کار می‌کند تا قواعد آن‌چه را که ساخته خواهد شد،  تعیین کند.  به این دلیل،  اثر و متن می‌توانند ویژگی‌های رخداد را به خود بگیرند. «(ژان فرانسوآ لیوتار، صفحه 123)
 
 
نتیجه گیری:
هنر پست مدرن،  هنری است که از انسجام مشخصی چه از نظر محتوا و چه فرم برخوردار نیست.  نبودن انسجام نشات گرفته از فروپاشیده شدن کلان روایت‌هاییست که در دوره مدرنیته، کلیه علوم را زیر چتر واحدی و در راستای هدف مشخصی نظم و ترتیب می‌داد.  بنابراین داستان‌های دوره مدرنیته نیز از لحاظ فرمی و محتوایی مسیر مشخصی را طی می‌کردند.  اما با از بین رفتن فرا روایت‌ها،  مسلما آثار هنری این دوره محتوای مشخصی ندارند و همین ابهام را می‌توان در فرم روایت آنها نیز مشاهده کرد که این آثار را از هم گسیخته و فاقد هویت مشخصی می‌سازد.

منابع:
مالپاس، سایمون، ژان فرانسوآ لیوتار، ترجمه بهرنگ پور حسینی،  نشر مرکز،  تهران، 1388
نوذری، حسینعلی،  پست مدرنیته و پست مدرنیسم، انتشارات نقش جهان، تهران، 1388
لیوتار، ژان فرانسوآ، وضعیت پست مدرن، ترجمه حسینعلی نوذری، انتشارات گام نو، تهران، 1380
 


کلمات کلیدی این مطلب : ایتاو کالوینو ، لیوتار ، کتاب مقدس ، پست مدرن ،
تعداد بازدید :552  |   تاریخ ثبت : 1395/7/3
نظرات :

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در وب سایت منتشر خواهد شد
پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد
پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد



حقوق مادی و معنوی این وب‌سایت متعلق به مرکز آفرینش های ادبی حوزه هنری است. طراح و برنامه‌نویس : علی‌رضارضایی