رمضانعلی اسماعیل زاده متین آبادی
برف و باران نمی بارد-داستان کوتاه

آخرین مطالب



ادبیات انقلاب و مسئله‌ی تعریف   1395/10/18

صریح‌ترین تعریف برای هر تعبیری، شرح الاسم آن است. این ادعا بر این مبنا استوار است که برای نام‌گذاری نیاز به وجه تسمیه‌ای داریم. در نتیجه، با شنیدن تعبیری چون «ادبیات انقلاب اسلامی»، انتظار داریم که با نوعی از هنر کلامی مواجه شویم که با واقعه‌ای اجتماعی نسبت داشته باشد.



 
سید احمد نادمی

گفت: نکوتر چه شیوه؟ گفت: صراحت
تیغی از این روستا به هفت جراحت

علی معلم دامغانی

اگرچه ادبیات انقلاب اسلامی تعریفش را از انقلاب و ادبیات می‌گیرد اما بالاستقلال، پدیده‌ای فرهنگی است که در حوزه‌ی معناسازی به نگرشی ویژه از ادبیات و جامعه‌ی انقلابی رسمیت می‌بخشد. توضیح این‌که:
1. صریح‌ترین تعریف برای هر تعبیری، شرح الاسم آن است. این ادعا بر این مبنا استوار است که برای نام‌گذاری نیاز به وجه تسمیه‌ای داریم. در نتیجه، با شنیدن تعبیری چون «ادبیات انقلاب اسلامی»، انتظار داریم که با نوعی از هنر کلامی مواجه شویم که با واقعه‌ای اجتماعی نسبت داشته باشد. از آن‌جا که جامعه را نهادهایش می‌سازند، و هنر یکی از نهادهای جامعه است، لاجرم ادبیات انقلاب اسلامی نامی پذیرفتنی برای متن‌هایی ادبی است که در نسبت با این انقلاب نوشته شده‌اند. پیداست که در این رویکرد از منظر جامعه به ادبیات نگریسته شده است.
2. اما اگر زاویه‌ی دید را عوض کنیم و از منظر ادبیات به تعبیر «ادبیات انقلاب اسلامی» بیندیشیم سکه با روی دیگرش می‌نشیند. این بار ادبیات و انقلاب را واقعیتی مستقل (که از ترکیب این دو شکل گرفته است) شناسایی می‌کند؛ یعنی این ادبیات انقلاب اسلامی است که به اقتضای شکل و محتوایش جایگاه ادبی‌اش را تعیین کرده و به تعریف انقلاب می‌پردازد. در واقع، نقش فرهنگی «ادبیات انقلاب اسلامی» در تعریف گذشته، حال و آینده‌ی انقلاب اسلامی ایفا می‌شود.
 زنده‌یاد سید حسن حسینی که خود از پیشگامان ادبیات انقلاب اسلامی است، در جستاری که در پنجمین شماره‌ی «جنگ سوره» منتشر شد، از این منظر به ویژگی‌های محتوایی شعر انقلاب اشاره می‌کند. امام، شهدا و جنگ از اصلی‌ترین مضامینی است که او با تعبیر «سه درخت تناور باغستان شعر انقلاب اسلامی»، در آثار شاعران انقلاب می‌یابد.
او ستایش از امام در شعر شاعران انقلاب اسلامی را از اهمیت بنیادین «رهبری و ولایت» در فرهنگ شیعی می‌داند و می‌نویسد: «شاعر مسلمان، امامش را آن‌گونه توصیف می‌کند که مجال تفسیرهای سوء باقی نمی‌گذارد. او میان شعر خویش با شعر نقابدارانی که گه‌گاه امام را با تعابیر ضدامپریالیستی و صرفاً سیاسی یاد می‌کنند، خط شاخص می‌کشد.»
عجول حادثه را بی دعا سفر بهتر
به دستگیری روح خدا سفر بهتر
مرا به باوری این سان دلیل عینی به
که دیر نشئه‌ام افیون من خمینی به
علی معلم
تو آمدی/ ساده‌تر از بهار/ مثل آیه‌های قیامت/ با بعثتی عظیم در پی/ و ما از خویش پرسیدیم/ زیستن یعنی چه؟/ و یاد گرفتیم بگوییم/ توکلت علی الله
سلمان هراتی
هلا روز و شب فانی چشم تو
دلم شد چراغانی چشم تو
به مهمان شراب عطش می‌دهد
شگفت است مهمانی چشم تو
سید حسن حسینی
 
در خروش بلند حنجره‌اش
خشم صدها تبار خون پیداست
می‌کند سایه‌بان چشمش، دست
دست‌هایی که از عشیره‌ی ماست
حسن اسرافیلی
شهیدان و شهادت دومین مضمون اصلی شعر انقلاب اسلامی، به زعم آقای حسینی است. تکریم شهیدان هم پاسخی به نیازی عاطفی است و آموزه‌ای دینی.
ای شهیدی که ز خون تو کفن رنگین است
سینه‌ات سنگر ایمان به خون آذین است
سرخی خون تو هرگز نشود پاک از خاک
دلت آیینه‌ی خورشید حقیقت‌بین است
در افق‌های شهادت به خدا پیوستی
راز جاوید شدن، معنی بودن این است...
نصرالله مردانی
در سینه‌ام دوباره غمی ‌جان گرفته است
امشب دلم به یاد شهیدان گرفته است
در آسمان سینه‌ی من ابر بغض خفت
صحرای دل بهانه‌ی باران گرفته است
سلمان هراتی
اما جنگ که به تعبیر آقای حسینی التزامی ناگسستنی با شهیدان و شهادت دارد، با حمله‌ی ارتش رژیم بعثی عراق به عنصری هویت‌ساز برای انقلاب و به تبع آن، ادبیات انقلاب اسلامی بدل شد. شعر جنگ یکی از شاخه‌های اصلی شعر انقلاب است که با طولانی بودن مدت آن (هشت سال) امکان تجربه و تدقیق را برای شاعران فراهم آورد. دغدغه‌ی شعر جنگ، حتی پس از پذیرش قطع‌نامه‌ی 598 هم از دل‌مشغولی‌های شاعران انقلاب بوده است.
موسیقی شهر بانگ رودارود است
رقاصه‌ی شهر آتش است و دود است
بر خاک خرابه‌ها بخوان قصه‌ی جنگ
از چشم عروسکی که خون‌آلود است
قیصر امین پور
گه آن‌گه است که بی‌خویش و بی‌قرار شویم
به هدم قلعه‌ی شب مست رهسپار شویم
گه آن‌گه است که پوشیم جوشن بی‌پشت
به دست تیره فشانیم، بذر صبح از مشت...
قسم به فجر که ما صاحبان فرداییم
سرود وصل بخوان کربلا که می‌آییم...
ساعد باقری
دل به شما سپرده‌ام/ به آفتابی/ که از خاکتان برگرفت/ و به صولت صدایی صاف/ که پیشانی شما را/ در جبهه‌ها/ طواف کرد.
سید حسن حسینی
این جستار که در دهه‌ی شصت نوشته شده، تعریف ادبیات و انقلاب را از نگاه یکی از اولین نویسندگان ادبیات انقلاب اسلامی در اختیار ما گذاشته است. اکنون و با گذشتن چند دهه از نوشته شدنش، ادبیات انقلاب اسلامی نیاز به بازتعریف دارد. جامعه‌ای که انقلاب اسلامی آن را ویراست، سال‌هاست که از مرحله‌ی نهضت گذشته و در مقام تأسیس استقرار یافته است. با تغییر شرایط، ادبیات انقلاب نیز تغییر کرده است. نویسنده‌ی این جستار پس از دو دهه کتابی را می‌نویسد به نام «گزیده‌ی شعر جنگ و دفاع مقدس.» در این کتاب آقای حسینی به توصیف و نقد شعر و شاعر جنگ پرداخته است. («نقد توصیفی» تعبیر ناصوابی برای این شیوه نیست.) او مقدمه‌ای در این کتاب دارد که مقایسه‌ی آن با جستاری که در جنگ سوره نوشته بود، شاهدی بر تغییر روزگار است. شعر او نیز مسیری از: «می‌روم مادر که اینک کربلا می‌خواندم / از دیار دوست یار آشنا می‌خواندم» به: «ماجرا این است کم کم کمیت بالا گرفت / جای ارزش‌های ما را عرضه‌ی کالا گرفت» طی کرده است.
هم‌نسلان آقای حسینی نیز به حال و مقال دیگری رسیده‌اند. نسلی (و نسل‌هایی) بر روندگان مسیر ادبیات انقلاب افزوده شده. شاعرانی که زبان حال روزگار خویش‌اند و شعرهایی می‌نویسند که آن‌چه بر انقلاب می‌رود باز می‌تاباند. حوادث و وقایع سه دهه‌ی گذشته برای شکل‌گیری شخصیت شعری شاعران فرصت مغتنمی بوده است. شعر امروز  شاعران انقلاب اسلامی، در نگاهی کلی، برایند واکنش شاعران به کنش‌های سیاسی/ اجتماعی است: شاعرانی که در کنار شعرهای ستیهنده، عاشقانه‌هایشان را منتشر می‌کنند و بر فردیت خود تأکید می‌کنند. این یک موضع گیری صریح است و پرسشی جدی را مطرح می‌کند. آیا شعر انقلاب اسلامی فقط بر قراردادهای اجتماعی تکیه دارد؟ پاسخ شاعر امروز، منفی است. ضرورت بازخوانی و تعریف تصحیح شده‌ی شعر انقلاب در متن گفتمان ادبی انکارناشدنی است.
خوانده‌شده‌ها:
ـ جنگ پنجم سوره
ـ گزیده‌ی شعر جنگ و دفاع مقدس
ـ هم‌صدا با حلق اسماعیل
ـ تنفس صبح
ـ از آسمان سبز
ـ دری به خانه‌ی خورشید
ـ رجعت سرخ ستاره
ـ خون‌نامه‌ی خاک
ـ تولد در میدان
ـ نجوای جنون
و...  


کلمات کلیدی این مطلب : ادبیات انقلاب ، تعریف ، سید احمد نادمی ،
تعداد بازدید :328  |   تاریخ ثبت : 1395/10/18
نظرات :

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در وب سایت منتشر خواهد شد
پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد
پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد



حقوق مادی و معنوی این وب‌سایت متعلق به مرکز آفرینش های ادبی حوزه هنری است. طراح و برنامه‌نویس : علی‌رضارضایی