توسط انتشارات سوره مهر منتشر و روانه بازار کتاب شد
مجموعه رباعی این کوه سرش همیشه زیر برف است ازمحمد عالی‌زاده منتشر شد
باگردآوری و تنظیم خسرو باباخانی و رقیه‌سادات صفوی
مجموعه داستان بزرگسال روح مرطوب منتشرشد

آخرین مطالب



عرفان و عقلانیت ( بخش اول)   1398/3/25

عقل استدلالی با عقل دینی متفاوت بوده و تعریف عقل دینی چنین است: «العقل ما عُبِدَ به الرحمن و اکتُسِب به الجنان؛ عقل آن چیزی است که با آن خداوند پرستش می‌شود و بهشت با آن به‌دست می‌آید.»





عمده¬ترین اتهامی که به عرفان زده می‌شود، تهمتِ عقل‌ستیزی و اگر منصفانه‌تر بخواهیم به آن اشاره کنیم عقل‌گریزی است. هردو نحله (ستیز وگریز) هم البته طرفدارانی دارد؛ حواریون ایدۀ عقل‌ستیزی عرفان معتقدند که عرفان مکتبی است به جِدّ عقل‌ستیز که نه‌تنها در تغایر، بلکه در تضاد با عقلانیت قرار دارد و به‌هرحال، دعوت به عرفان همانا و دعوت به خرافه‌پرستی و عقل‌ستیزی و دوری از مدرنیته همان!
گروهی دیگر تحلیل‌شان این است که ما باید از عقل‌ستیزی کمی فاصله بگیریم و به عقل‌گریزی برسیم؛ یعنی دایره را کمی وسیع‌تر بگیریم و بگوییم نگاه عارفان الزاماً ستیزه‌جویانه نیست، بلکه نگاهی است که می‌تواند پاسِ عقل را داشته باشد؛ اما درعین‌حال، به‌کاربست آن کم‌و‌بیش در حوزه‌های مشخصی نه در همۀ حوزه‌ها بی‌اعتنا و بی‌اعتماد است.  اگر بخواهیم مؤلفه‌های مدرنیته را به‌عنوان اموری اجتناب‌ناپذیر که از آن‌ها نمی‌شود رهایی پیدا کرد بشماریم، اولین گوهر مدرنیته عقلانیت،آن¬هم عقل خودبنیاد استدلال‌گر است.
نکته‌ مهمی که در ابتدای مبحث باید گفته شود، این است که عقل مدرن را با عقل دینی یکی و مساوی نباید گرفت. هم‌چنین عقل مدرن به عقلی که مشارالیهِ عرفان‌ها و مکاتبِ نهان‌روشانه و باطن‌گرایانه است شباهتی ندارد؛ مثلاً اگر کسی بگوید که در قرآن کریم هفتصد بار کلمۀ عقل- البته نه خود عقل بلکه مشتقات آن- به‌کار رفته است، این را با عقل مدرن نمی‌توان و نباید یکسان و مشابه دانست.
 عقل استدلالی با عقل دینی متفاوت بوده و تعریف عقل دینی چنین است: «العقل ما عُبِدَ به الرحمن و اکتُسِب به الجنان؛ عقل آن چیزی است که با آن خداوند پرستش می‌شود و بهشت با آن به‌دست می‌آید.» این تعریف عقل مدرن نیست. عقل مدرن، عقلی است که فی‌نفسه (In itself) دارای حجیت باشد، این حجیت خودبنیاد و قائم به ذات است و ارزش و جوهرۀ خود را از بیرون نمی‌گیرد. به‌عبارت‌دیگر، گوهر مدرنیته آن‌طور که فیلسوفان مدرن، مثل دکارت، کانت و هگل بر آن اجماع کرده‌اند، سوبژکتیویسم است؛ به‌معنای تقدم ذهن انسان بر واقعیت‌های خارجی و اصالت فاعل شناسای انسانی. مدرن‌ها می‌گویند که ذهن انسان، آینه واقعیت‌های خارجی است و باید هستنده‌های جهان را از دریچۀ ذهن آدمی تفسیر کرد.
فرق عقل دینی و عقلانیت مدرن کجاست؟
 براساس نگاه فلاسفۀ مدرن، خدا، وحی و ایمان مثل سایر موجودات، صرفا اُبژه و متعلقِ شناسایی ا‌ست، نه سوژه و فاعلِ شناسا، یعنی در این پارادایم ایمان بر فهم و معرفت تقدم ندارد؛ بلکه همواره متعلَّق و ابژۀ فهم انسانی قرار می‌گیرد.
 در این رویکرد اساساً به هیچ معیار و ملاک برون‌عقلیِ دیگری اعتنا و اعتماد نمی‌شود ؛ بنابراین وقتی در مدرنیته به عقل ارجاع داده می‌شود، مقصود از حیات عقلانی، حیاتی استوار بر چند مؤلفه است. منظور از شناختِ عقلی یعنی شناختی که اولاً از حواس بیرونی  به‌دست می‌آید؛ یعنی محصول قوای ادراکی از قبیل بینایی، شنوایی، بویایی و لامسۀ ماست؛ ثانیاً از درون‌نگری یا حواس درونی  ما به‌دست می‌آید؛ مثل شناختی که به‌طور مستقیم از عواطف و احساسات خودمان داریم. اینکه متوجه می‌شویم عاشق هستیم یا از چیزی شاد یا از کسی متنفر هستیم. این دورن‌نگری و حواس درونی ماست. به واسطه درون‌نگری به چهار گونه علم می‌توان دست یافت: علم به نفس، علم به قوای نفس، علم به افعال نفس و علم به انفعالات نفس .
می¬دانید که پيشينيان با اتّكا به استدلال، پنج‌گونه حواس باطني ذكر كرده‌اند: 1. حس مشترك؛ 2. خيال؛ 3. واهمه؛ 4. متصرّفه (يا متفكّره و متخيّله)؛ 5. حافظه( در معرفت شناسی مدرن، حافظه مستقل از درون نگری مطرح است).
 . هر محققی باید توجه داشته باشد که برای فهم بهتر مفهوم عقل در اندیشه اسلامی، باید به معانی عقل و کارکردهای آن در سنت فلسفه یونانی رجوع کند و از تحلیل واژه‌های لوگوس (logos)، دیانویا (dianoia) و نوئسیس (noesis) غفلت نورزد. البته از لغزشۀهای معناشناختی هم نباید غافل بود مثلا در بررسی واژه یونانی «نوس»، باید بدانیم که این کلمه را در فرهنگ اسلامی به «العقل» ترجمه کرده اند ولی در روزگار ما به Mind ترجمه شده است. فهم اولیه از نوس، روح الوهی است ولی اینکه چرا آن را به جوهر غیرمادیِ شناسا تعریف کرده‌اند؟ قابل بحث است. احتمالا از این حیث که شناخت منوط و مشروط به حیات و ذی‌روح بودن است، نوس، به روح هم ترجمه شده است.
 . perception
 . introspection
  . برای مطالعه درباب اعتبار معرفت¬شناختی درون¬نگری در فلسفه و روانشناسی ر.ک به:
-  Jonatan Dancy and  Ernest Sosa (eds.), A Companion to Epistemology, Basil Blakvell Ltd.,1992.

تعداد بازدید :63  |   تاریخ ثبت : 1398/3/25
نظرات :

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در وب سایت منتشر خواهد شد
پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد
پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد



حقوق مادی و معنوی این وب‌سایت متعلق به مرکز آفرینش های ادبی حوزه هنری است. طراح و برنامه‌نویس : علی‌رضارضایی